De audiovisuele geschiedschrijving van de verzuilde Nederlandse samenleving.
Een onderzoek naar de representatie van de (naoorlogse) verzuiling
in de speelfilms FANFARE en DE AVONDEN
In deze conclusie geef ik antwoord op de vraag: Hoe wordt de naoorlogse verzuilde Nederlandse samenleving gerepresenteerd in de film FANFARE (1958) van Bert Haanstra en DE AVONDEN (1985) van Rudolph van den Berg?
Audiovisuele geschiedschrijving is het bestuderen, verklaren en overbrengen van geschiedenis door middel van film en televisie. Omdat de schriftelijke geschiedenis vooralsnog altijd de boventoon heeft gevoerd, wordt er veel nadruk gelegd op de vergelijking tussen de mogelijkheden van het geschreven woord en de mogelijkheden van film. Ik heb echter in mijn onderzoek ontdekt dat film unieke eigenschappen bezit die niet vergeleken kunnen worden met de geschreven geschiedenis. Filmtechnische mogelijkheden zoals metaforische representatie kunnen tonen wat niet expliciet in de openbaarheid hoeft te komen. Film kan daarnaast van een abstract historisch begrip een specifieke situatie laten zien, waardoor de geschiedenis een extra dimensie krijgt.
Deze unieke eigenschappen hebben weinig te maken met de benadering van authenticiteit of een waarheidsgetrouwe weergave van de geschiedenis. De historische film kenmerkt zich door een specifieke visie van een filmmaker die het vermogen heeft historische situaties te fictionaliseren en op huidige tendenties te reflecteren. Film en geschreven geschiedenis kunnen beiden gezien worden als geschiedschrijving, maar vervullen hierbinnen beiden een eigen unieke taak. Maar ondanks dat kunnen beiden niet onafhankelijk van elkaar bestaan. Film dient de geschreven geschiedenis door te verduidelijken, uit te diepen en te onderstrepen, door individuele ervaringen te tonen die het publiek aanspreken op hun emoties.
Verzuiling hoeft door filmmakers niet uitgelegd te worden in termen van pacificatiepolitiek, politieke consensus en opkomst van neutrale, niet-verzuilde partijen, maar filmmakers kunnen leven blazen in dit abstracte historische begrip. Door filmmakers krijgt verzuiling meer dimensie dan tabellen en statistieken over politiek beleid, omdat individuele ervaringen en emoties getoond worden. Deze specifieke situaties kunnen metafoor staan voor meer algemene tendenties. Voor de filmmakers Bert Haanstra en Rudolf van den Berg geldt de naoorlogse verzuiling als een historisch begrip dat door contrasten en tegenstellingen gevormd wordt. In de naoorlogse verzuiling stond traditie tegenover moderniteit en passiviteit tegenover activiteit. Deze contrasten worden in de films FANFARE en DE AVONDEN gerepresenteerd en deze contrasten hebben ook vorm gegeven aan de huidige - tolerante - Nederlandse samenleving.
 Een landsgeschiedenis die gekenmerkt wordt door passiviteit, zakelijkheid, volgzaamheid en tolerantie kan op het eerste gezicht niet geschikt worden geacht voor een levendige en spraakmakende nationale cinema. Ook is er geen heftige censuur geweest die filmmakers ertoe heeft moeten dwingen metaforische vertelstructuren te ontwikkelen om hun boodschap duidelijk te maken. Nee, de representatie van de beginselen van de Nederlandse samenleving zoals deze nu is; de verzuiling, is weliswaar wel van grote invloed geweest voor de tegenwoordige Nederlandse mentaliteit, maar de verzuiling kent geen 'prikkelende' situaties als oorlog, opstand, dictatuur of onderdrukking en kent geen vooraanstaande historische figuren. Toch kan de historische Nederlandse cinema op haar eigen manier vertellen over een belangrijk begrip uit onze landsgeschiedenis. Nederlandse historische cinema moet niet bestudeerd worden als de historische Hollywood film, waarin heldhaftige verhalen worden verteld en spektakel wordt getoond. Bij de bestudering van de Hollywood cinema wordt gekeken naar de nastreving van de authentieke verbeelding en de mate waarin de verbeelding recht doet aan het verleden. Maar de Nederlandse film is geen commerciële cinema en toont geen expliciete elementen van de verzuiling. De representatie van de verzuiling moet gezocht worden in kleine metaforische verwijzingen die de visie van de filmmaker aangeven. Het doel van de Nederlandse film ligt niet zozeer in en het voortbrengen van prikkelend entertainment en het maken van winst, maar meer in het begrijpen van de nalatenschap van het Nederlandse verleden.
Eindwerkstuk Bachelor Theater-, film- en televisiewetenschappen, afgerond op 11 april 2007.
|
|
Ga terug naar:
|
